Trong lịch sử thực sự đã có những con người cao thượng như vậy. Họ có thể gạt bỏ ân oán cá nhân, không vì tư thù mà tiến cử cho đất nước những người tài giỏi, đem lại lợi ích cho dân chúng.

Kỳ Hoàng Dương tiến cử nhân tài

Trong “Lã Thị Xuân Thu – Khứ Tư” ghi lại câu chuyện “ngoại cử không tránh kẻ thù, nội cử không tránh người thân” (tiến cử người ngoài không tránh kẻ thủ, tiến cử người nhà cũng không tránh né). Kỳ Hề, còn gọi là Kỳ Hoàng Dương, là quan đại phu nước Tấn thời Xuân Thu, sau giữ chức Trung quân úy. Ông là người chí công vô tư, lòng dạ ngay thẳng, biết lấy đại cuộc làm trọng, không tính toán những chuyện nhỏ mọn, ân oán cá nhân.

Một lần, vua Tấn Bình Công, vị vua thứ 31 nước Tấn hỏi Kỳ Hoàng Dương: “Huyện Nam Dương thiếu một huyện lệnh, khanh xem ai có thể đảm nhận chức này?”

Kỳ Hoàng Dương đáp: “Giải Hồ có thể đảm nhận chức này”.

Vua Tấn Bình Công nói: “Chẳng phải Giải Hồ là người đối đầu với khanh à? Sao khanh lại tiến cử ông ấy?”

Kỳ Hoàng Dương thưa: “Quân vương hỏi ai có thể giữ chức vụ này, không hỏi ai là kẻ thù của thần!”

Vua Tấn Bình Công khen ngợi: “Tốt lắm!”

Thế là, vua Tấn Bình Công liền trao chức huyện lệnh Nam Dương cho Giải Hồ. Quả nhiên, Giải Hồ đã xứng đáng với chức vụ do Kỳ Hoàng Dương tiến cử.

Một thời gian sau, vua Tấn Bình Công lại hỏi Kỳ Hoàng Dương: “Đất nước hiện giờ đang thiếu một Quân úy, khanh xem ai có thể đảm nhận chức này?”

Kỳ Hoàng Dương trả lời: “Kỳ Ngọ xứng đáng chức vị ấy, thưa đại vương”.

Vua Tấn Bình Công lại nói: “Kỳ Ngọ chẳng phải là con của khanh sao?”

Kỳ Hoàng Dương trả lời: “Quân vương hỏi ai có thể đảm nhận chức Quân úy, không hỏi ai là con của thần!”

Vua Tấn Bình Công vui mừng khen ngợi: “Nói hay lắm!”

Thế là, vua lại phong Kỳ Dương làm Quân úy. Quả nhiên đã phong chức đúng người. Đối với cả hai lần tiến cử ấy, người dân ai nấy đều khen ngợi Kỳ Hoàng Dương.

Khổng Tử sau khi biết chuyện này liền khen ngợi: “Tề Hoàng Dương đúng là người hay! Ông ta tiến cử người ngoài thì không tránh né kẻ thù địch với mình. Tiến cử người nhà thì không vì là con mình mà ngần ngại. Người như thế đúng là chí công vô tư”.

Tiến cử hiền tài không vì tư mà hại công

“Tống sử – Sử Hạo truyền” có ghi lại: Sử Hạo, tự là Trực Ông, người huyện Ngân ở Minh Châu, là người hay tiến cử hiền tài, từng tiến cử Trần Chi Mậu lên triều đình nhận chức quan Châu Quận.

Hoàng thượng biết Trần Chi Mậu từng nói xấu Sử Hạo, bèn nói: “Khanh muốn lấy đức báo oán à?”

Sử Hạo đáp: “Vi thần không có khái niệm về thù hận”.

Ngoài ra, Mạc Tế còn chửi rủa Sử Mậu vô cùng thậm tệ, Sử Mậu lại tiến cử ông ta phụ trách công việc chiếu mệnh. Hoàng thượng nói: “Mạc Tế chẳng phải luôn chỉ trích khanh hay sao?”

Sử Mậu thưa: “Vi thần không thể vì việc tư mà để ảnh hưởng đến việc công”.

Giải Hồ là người ngay thẳng, công tư phân minh, đương thời ông có quan hệ rất thân với quan đại phu Triệu Giản Tử nước Tấn. Sau này Triệu Giản tử cần tìm người đảm nhận chức Tướng quốc, Giải Hồ lại tiến cử Kinh Bác Liễu là người đã cướp vợ của mình, vì ông nhận thấy chỉ có Kinh Bác Liễu mới có đủ năng lực giữ chức vụ này.

Quả nhiên Kinh Bác Liễu xử lý mọi việc chuẩn mực phân minh. Sau này khi Kinh Bác Liễu biết chính Giải Hồ tiến cử mình liền đến nhà Giải Hồ cảm tạ, nhưng Giải Hồ nói: “Tôi tiến cử ngài là vì việc công, vì ngài có đủ năng lực gánh vác được công việc đó. Còn chuyện tư giữa chúng ta thì tôi và ngài không thể đội trời chung”.

Tiến cử người đã chỉ trích mình

Trong “Ngô chí – Lục Tốn truyền” ghi lại rằng:

Lục Tốn, tự Bác Ngôn, người Ngô Quận. Có lần ông chê bai Thái thú Thuần Vô Thức, dâng biểu tấu lên Tôn Quyền, vua nước Ngô, phê bình Lục Tốn. Ông nói Lục Tốn lạm dụng chức quyền nhũng nhiễu bách tính. Lục Tốn vì chuyện này đã bị Tôn Quyền phê bình thậm tệ.

Sau này, Lục Tốn lên kinh thành lại ca ngợi Thuần Vu Thức là vị quan rất tốt, rồi tiến cử với triều đình.

Tôn Quyền nói: “Thuần Vu Thức từng chỉ trích khanh, sao khanh lại tiến cử ông ấy?”

Lục Tốn trả lời: “Chủ ý của Thuần Vu Thức là muốn bảo vệ bách tính nên mới phê bình thần. Nếu thần vì việc này mà gièm pha lại Thuần Vu Thức, chẳng phải khiến quân vương bị rối loạn hay sao? Việc này không nên tiếp tục kéo dài!”

Trong “Ngô chí – Lữ Mông truyền” cũng có ghi lại một câu chuyện về tiến cử như sau:

Lữ Mông, tự là Tử Minh, là người Nhữ Nam. Ông vì mắc sai lầm đã bị quan Thái thú ở Giang Hạ là Thái Dị tố cáo lên triều đình. Lữ Mông không vì chuyện này mà oán hận Thái Dị.

Sau khi quan Thái thú ở Dự Chương là Cố Thiệu qua đời, Tôn Quyền liền trưng cầu ý kiến Lữ Mông: “Ai có thể đảm nhận chức vụ này?”

Lữ Mông trả lời: “Thái Dị xứng đáng với chức này.”

Tôn Quyền mỉm cười nói: “Khanh muốn trở thành một Kỳ Hề đương thời sao?”. (Kỳ Hề là người chí công vô tư)

Vậy là cuối cùng Thái Dị trở thành quan Thái thú ở Dự Chương.

Trong lịch sử quả thực có rất nhiều nhân vật tiêu biểu về tiến cử hiền tài không nề thù riêng, ân oán cá nhân. Họ lấy việc đại sự, việc quốc gia làm trọng, đặt việc cá nhân của mình ở sau. Thậm chí nhiều người trong số họ không màng đến ân oán, lòng dạ khoan dung rộng lượng. Đó thực sự là những chính nhân quân tử có tấm lòng quảng đại, lưu danh sử sách.

An Hòa